پايگاه اطلاع رساني فرهنگ و ارتباطات ديني
ArticleID PicAddress Subject Date
{ArticleID}
{Header}
{Subject}

{Comment}

 {StringDate}
 
 
 
 
  • فرهنگ در انديشه امام (ره)   
  • 1391-10-05 14:22:49  
  • تعداد بازدید : 7   
  • ارسال به دوستان
  •  
  •  
  • فرهنگ در انديشه امام (ره)

    اكبر اشرفي*

    پيروزمندي رهبري سياسي در دوران هاي مختلف، قطعاً تابع يك سلسله چارچوب ها و الگوهاي مورد اعتماد و كارآمدي است كه فرايند تجميع، تمركز و توزيع را به صورتي متعادل، تكرارشونده و ارتقايابنده سهل و ميسر مي سازند. امام خميني(ره) در مقام رهبري انقلاب اسلامي، از تكوين تا استقرار و تولد نظام جمهوري اسلامي و بعد از آن، بهره مند از الگوهايي در هدايت جامعه به سوي رشد و تعالي بودند.مقاله پيش رو سعي نموده است طرح مهندسي فرهنگي را از اين زاويه توضيح و تحليل نمايد.

    هويت فرهنگي هر ملتي ريشه در تاريخ، باورها، ارزش ها، آداب و رسوم آن ملت دارد و همين هويت نوع رفتار جمعي و شخصي آن جامعه را با جهان اطراف و نيز با شهروندان درون يك اجتماع مشخص مي كند. در اين ميان دين و مذهب، از ابتداي ظهور خود، در هويت بخشي به معتقدان خود بسيار تعيين كننده بوده و آن ها را از «ديگران» جدا كرده است.

    پس از رنسانس در غرب و گسترش عقيده انسان محوري در اروپا و جهان مدرنيته و مظاهر آن به مثابه بستر هويت جديد فرهنگي غرب، با ايجاد نگرش جديدي نسبت به انسان و جهان و ترسيم رابطه اي تازه بين اين دو، سوداي ترسيم هويت جديدي را به جاي هويت قديم در سر داشت. به همين منظور و در قدم اول نقش سنت و مذهب در تعريف و هويت يابي انسان ها نفي گرديد و مفاهيم مدرن چندي از قبيل: ملّيت، مرز جغرافيايي، زبان و غيره از عوامل هويت بخشي به شمار رفت.

    پس از پيروزي انقلاب مشروطه در ايران و گسترش مفاهيم متولدشده از مدرنيته در اين كشور، تحولات انديشه اي و هويتي مهمي به وجود آمد كه مهم ترين آن را مي توان در زير سوال رفتن هر آنچه مربوط به گذشته تحت عنوان «سنّت» مي شد، دانست و در اين ميان مذهب و نمادهاي ديني فرهنگ ايران تحت تأثير نفي مظاهر سنّتي در غرب، به منزله مانعِ رسيدن ايران به غرب تلقي گرديد و به روش هاي مختلف با آن مبارزه شد كه اوج اين مبارزه را مي توان در دوران پهلوي اول مشاهده كرد. در اين دوره با تمام مظاهر مذهبي مربوط به هويت ايرانيان به گونه اي خشن مبارزه و مخالفت شد. از سوي ديگر در ساختار سياسي نيز ضمن معطل گذاشتن اصل دوم متمم قانون اساسي ــ كه در مورد نظارت مجتهدان شيعه بر مصوبات مجلس براي مشروعيت بخشيدن به سلطنت مشروطه بود ــ در عمل هرگونه تجلي مذهبي و ديني هويت ايراني نفي گرديد و با سخت گيري نسبت به عالمان و حوزه هاي ديني عملا نقش اجتماعي و سياسي دين و متوليان ديني ناديده گرفته شد.[1] هم زمان با نفي بُعد ديني فرهنگ ايرانيان، نهادهاي فرهنگي متعددي به وجود آمد كه وظيفه آن ها گسترش و تقويت مظاهر باستاني فرهنگ ايراني يا مظاهر مدرن حاصل از مدرنيته غربي بود. در اين زمينه مي توان به تاسيس سازمان پرورش افكار[2] و نيز دانشگاه هاي مختلف در كشور اشاره كرد. بنابراين پس از پيروزي انقلاب مشروطه در ايران به نوعي مهندسي فرهنگي در دستور كار دولت قرار گرفت كه احياي مظاهر باستاني (پيش از اسلام) و گسترش مظاهر مدرنيته در كشور از اهداف آن به شمار مي رفت.

    با عزل رضاشاه از سلطنت در سال 1320 و تبعيد وي از كشور، دستجات مختلف فكري و فرهنگي، به دليل خلأ ناشي از حذف يك ديكتاتور مستبد، در كشور به وجود آمدند كه يكي از اين جريان هاي فكري در پي احياي مظاهر مذهبي در كشور بود و امام خميني به همين جريان فرهنگي و فكري تعلق داشت. نگارش كتاب «كشف الاسرار» از سوي امام خميني در سال 1324 نشان دهنده همين دغدغه ايشان نسبت به احياي مجدد مذهب در كشور مي باشد كه طي دوران خفقان رضاشاهي نفي گرديده بود. با قدرت گيري مجدد محمدرضاشاه، به ويژه پس از كودتاي 28 مرداد 1332 و بالاخص پس از وفات آيت الله بروجردي در سال 1340، اقدامات رضاشاهي را اين بار جانشين خلف وي دنبال كرد كه با اعتراض شديد امام خميني روبه رو شد.

    اين رويارويي در نهايت به پيروزي انقلاب اسلامي به رهبري يك مرجع تقليد شيعه و جانشيني نظام سياسي جديدي تحت عنوان «جمهوري اسلامي» به جاي «سلطنت مشروطه» منجر شد. امام خميني به عنوان رهبر انقلاب اسلامي همه تلاش خود را براي تبيين، احيا، گسترش و اجراي تعاليم فرهنگي اسلام به كار گرفت كه مي توان همه اين تلاش هاي ايشان را تحت عنوان «مهندسي فرهنگي» براي يك جامعه شيعي با نام «اسلام ناب محمدي(ص)» در نظر گرفت كه اين مقاله به دنبال مطالعه همين مساله بوده است.

    مفهوم فرهنگ

    فرهنگ به معناي وسيع آن عبارت است از «نظامي از باورها، ارزش ها، رسوم و رفتاري كه اعضاي جامعه به كار مي بندند تا خود را با جهانشان و نيز با يكديگر سازگار سازند و آن را از طريق آموختن از نسلي به نسل ديگر انتقال مي دهند.»[3]

    بنابر تعريف فوق، فرهنگ نه تنها رفتارهاي اجتماعي، بلكه شيوه هاي انديشيدن را نيز در بر مي گيرد و انسان ها در خلال آموزش فرهنگي خود، ياد مي گيرند كه چه معناهايي را بايد به رويدادهاي جهان اطراف خود و به ويژه به رفتارهاي ديگران نسبت دهند تا بتوانند اين رفتارها و حوادث را فهم كنند و در برابر آن عكس العمل مناسبي نشان دهند. بنابراين بسته به نوع آموزش ها و خصوصيت هاي فرهنگي هر جامعه، معناي عمل هاي خاص مي تواند در زمينه هاي فرهنگي متفاوت، تفسيرهاي متفاوتي بپذيرد. به اين ترتيب مفاهيمي كه با آموزش هاي فرهنگي در ميان افراد هر منطقه و كشوري دروني مي شود، هويت فرهنگي آن كشور را تشكيل خواهد داد. بر همين اساس كساني كه داراي مذهب، عقايد، آداب و رسوم و زبان مشتركي هستند، از هويت فرهنگي واحدي برخوردار مي شوند و اختلاف در ميان اين اركان فرهنگي عامل تمايز فرهنگي به شمار مي رود؛ يعني «ديگران» و «غيرها» كساني خواهند بود كه وجه مشتركي با اين اركان فرهنگي ندارند.[4]

    عوامل چندي در به وجود آمدن هويت فرهنگي مؤثرند كه از اين ميان مذهب و ملّيت دو عامل مهم هويت بخش به شمار مي روند. دين و مذهب از گذشته تاكنون عامل به وجودآورنده هويت مشخص براي معتقدان خود و تمايز ميان آن ها و كساني بوده است كه به آن اعتقاد نداشته اند؛ به اين معني كه هويت فرهنگي انسان ها با دين و مذهب آن ها شناخته مي شده و «يهودي»، «مسيحي» و «مسلمان» بودن، هويت فرهنگي انسان هاي مختلف را به نمايش مي گذاشته است. به اين ترتيب دين و مذهب كاركردهاي اجتماعي مختلفي از قبيل «اجتماعي كردن اعضاي جامعه»، «كاهش كشمكش»، «تحكيم ارزش هاي مشترك»، «يك پارچه سازي جامعه و نگه داشتن ثبات اجتماعي»، «تنظيم منابع»، و «تقويت نظارت اجتماعي» را بر عهده داشته است و به همين دليل «هيچ جامعه اي را نمي توان يافت كه دين در آن نقش نداشته باشد... . دين طرحي از آنچه كه جهان بايد باشد به دست مي دهد و براي همين مي تواند رفتار اقتصادي و سياسي را راهنمايي كند.»[5]

    به اين ترتيب، جايگاه دين در هويت فرهنگي جوامع انكارناپذير بوده است. دين همواره در سازمان دادن به زندگي اجتماعي انسان ها موثر بوده، البته ميزان اين تاثير در فرهنگ ها و محيط هاي مختلف، تفاوت داشته است. در عصر مدرن و پس از رنسانس نقش تعيين كننده مذهب در هويت بخشي به انسان ها كم رنگ تر شد و در عوض مرزهاي جغرافيايي به امري مهم و هويت بخش تبديل گرديد. يكي از نويسندگان غربي، تاريخ تفكر در غرب را به سه دوره «عصر دين»، «عصر علم» و «عصر اضطراب» تقسيم كرده است. او معتقد است كه در عصر دين در غرب، كليسا حاكم بوده و در قرون وسطي، قرائت خاص كليسا در تمامي امور فكري و اجتماعي بر زندگي مردم آن عصر حاكميت داشته است.[6] ولي در عصر علم، «علم» به مثابه مجموعه دانش، روش، نگرش ذهن و متافيزيك، نيروي جهت دهنده تمدن غربي و جانشين الهيات (تئولوژي) و متون قديمي گرديد. در اين عصر، علم نگرش انسان ها را به رسوم و سنت تغيير داده و استقلال او را از گذشته اعلام كرده است.[7] در دوره سوم، يعني عصر اضطراب ــ كه از قرن بيستم و پس از جنگ جهاني اول شروع شده ــ تمدن اروپا همچون تمدن هاي نينوا، بابل و پرسپوليس به سستي و افول گراييده است؛ چراكه با وقوع جنگ جهاني اول محدوديت هاي مدرنيسم ــ كه با بي نظمي در حوزه تفكر و انديشه همراه، و فاقد نظام ثابت و مرجع براي زندگي و تفكر بود ــ آشكار شده و اين خود ويژگي عصر مدرن است.[8] در اين عصر نه تنها «مرگ خدا»، بلكه «مرگ انسان»، «مرگ اروپا» و درواقع مرگ تمامي بت هاي مدرن موجب ترس و اضطراب شده و اين امر كه در عصر بزرگِ علم، «علم» عامل ترس و ناامني مي شود، امري تناقض نماست.[9]

    از ديدگاه نويسنده فوق، نقش دين در هويت بخشي به جوامع غربي فقط به قرون وسطي اختصاص دارد و در عصر دوم، دين جاي خود را به علم داده و بدين ترتيب علم تكيه گاه اصلي انسان قرار گرفته است. ولي در عصر اضطراب، انسان غربي تمامي تكيه گاه هاي سنتي و مدرن خود را از دست داده و درواقع دچار بي هويتي شده است.

    هويت فرهنگي در ايران

    به نظر مي رسد كه مي توان سه لايه مختلف را در هويت فرهنگي ايران از همديگر متمايز كرد و آن را شامل لايه هاي ايراني، اسلامي و غربي دانست. قبل از پذيرش اسلام از سوي ايراني ها، مفاهيم فرهنگي ايران باستان هويت فرهنگي آن ها را تعريف مي كرد كه پس از اسلام، فرهنگ اسلامي نيز به مثابه لايه دوم در فرهنگ باستاني ايرانيان ادغام شد و فرهنگ ملي ــ اسلامي، هويت ايرانيان را تشكيل داد. لايه سوم نيز در عصر مشروطه شكل گرفت كه حاصل تماس ايرانيان با جهان مدرن و تجدد غربي بوده است.

    پس از پيروزي مشروطه در ايران، تلاش تفكر غالب اين بوده است كه هر آنچه را مربوط به سنت و از جمله مذهب بوده است، از صحنه اجتماع حذف نمايد كه اين امر تعارضاتي را ميان نخبگان فكري ــ اجتماعي به وجود آورد و حاصل اين تعارضات فكري بي ثباتي سياسي و اجتماعي در ايران بوده است. ظهور رضاشاه ناشي از همين بي ثباتي و در جهت برقراري نظم و امنيت سياسي و اجتماعي بود. پهلوي اول پس از تحكيم سلطنت خود، تعريف جديدي را براي هويت ايراني جستجو مي كرد كه عبارت بود از احياي لايه اول هويت ايراني (باستان گرايي) همراه اخذ تاسيسات تمدني مدرنيته غربي. به همين منظور او به شدت با مذهب مخالفت كرد و مظاهر مذهبي را به شدت سركوب نمود. پهلوي دوم نيز پس از تحكيم اقتدار خود، به ويژه بعد از كودتاي 28 مرداد 1332، همان راه پدر را استمرار بخشيد. در اين ميان امام خميني(ره) به عنوان مرجع تقليد شيعيان در برابر حذف مظاهر مذهبي از حيات اجتماعي و سياسي ايران ايستادگي كرد و اقدامات پهلوي اول و دوم را در جهت هويت زدايي از ايران اسلامي و غرب گرايي پهلوي ها تلقي كرد.

    امام خميني و تلاش براي مهندسي فرهنگي

    نگرش امام خميني به هويت ايرانيان ناشي از جهان بيني تشيع بوده و تلاش ايشان براي احياي همين امر همراه پذيرش بخش هاي مقبول فرهنگ ملي تبيين شدني است؛ به گونه اي كه از نظر ايشان ملي گرايي صحيح تعارضي با اسلام ندارد و لذا هم مي توان مصالح ملت را دنبال كرد و هم به تعاليم اسلام پايبند بود. روح چنين ديدگاهي تكيه بر استقلال ايران با اجراي تعاليم تشيع است كه از اين رهگذر مي توان هويت صحيح ايراني ــ اسلامي را به دست آورد و از گم شدگي و بي هويتي نجات يافت: «هيچ ملتي نمي تواند استقلال پيدا كند الا اينكه خودش را بفهمد. مادامي كه خودشان را گم كردند و ديگران را به جاي خود نشانند، استقلال نمي توانند پيدا كنند... اين گمشده خودتان را پيدا كنيد، گمشده شما خودتان هستيد، شرق خود را گم كرده و شرق بايد خودش را پيدا كند.»[10]

    به اين ترتيب يكي از تلاش هاي امام خميني به منظور مهندسي فرهنگي، تلاش براي تبيين قاعده اي كلي به منظور بازيابي هويت خويش بوده است كه يكي از راه هاي عمده آن كسب استقلال از غرب و قبله قرار ندادن آن است: «هر قصه اي كه پيش آيد قبله شان غرب است.»[11] از ديدگاه ايشان حركت به سمت غرب، به از دست دادن هويت اصيل خود و خروج از صراط مستقيم تبيين شده از منظر اسلام منجر مي شود. از سوي ديگر ايشان ضمن نفي راه غرب، از شرق ملهد نيز تبري مي جويد و با بهره جستن از تعاليم اسلامي در قرآن تحت عنوان «لاشرقيه و لاغربيه» شعاري محوري با عنوان «نه شرقي، نه غربي، جمهوري اسلامي» طراحي مي كند. اين شعار، ضمن نمايش استقلال محوري در مبارزات امام خميني، پس از پيروزي انقلاب اسلامي نيز يكي از اصول سياست خارجي جمهوري اسلامي ايران گرديده كه مبين نفي غيريت و اثبات هويت مستقل براي خود و نوعي مهندسي فرهنگي متناسب با مفاهيم فرهنگ بومي است: «ايران از همان بدو انقلاب و از قبل از بدو انقلاب كه شالوده انقلاب ريخته مي شد، مسير، مسيرِ انبيا بوده، مسير، مسير مستقيم نه شرقي، نه غربي و جمهوري اسلامي بود. تاكنون هم ملت ما، به همان مسير باقي است.»[12]

    «انقلاب اسلامي يك انقلاب عادي نيست و متكي به هيچ يك از دو قطب شرق و غرب نمي باشد. از اين جهت... با پيمودن صراط مستقيم لاشرقيه و لاغربيه در مقابل هر دو قطب ايستاده است.»[13]

    امام خميني با بيان ديگري از مفهوم اسلامي «لاشرقيه و لاغربيه»، تحت عنوان «مغضوب عليهم» و «ضالين»، مسير صحيح را كه همان «صراط مستقيم» است، در نفي هر دو آن ها و استقلال از آن دو مي داند: «ما نه طرف ”مغضوب عليهم“ مي رويم، نه طرف ”ضالين“ و نه طرف غرب مي رويم، وقتي ما مي توانيم اين طور باشيم و به صراط مستقيم عمل كنيم كه هم زمان با هم باشيم.»[14]

    اصطلاح هاي به كاررفته در كلام و بيان امام خميني(ره) نشان دهنده توجه كامل ايشان به مفاهيم فرهنگ خودي و تلاش براي احياي مجدد آن ها در برابر فرهنگ هاي مهاجم غربي و شرقي مي باشد. به عبارت ديگر مي توان بيانات و انديشه هاي امام خميني را درواقع تفسيري از قرآن به حساب آورد؛ تفسيري كه از آن تحت عنوان «اسلام ناب محمدي» ياد مي شود. چنين اسلامي است كه به دنبال مهندسي فرهنگي خاص است كه درواقع به مثابه احياي يك نظام سياسي اجتماعي مستقل از غرب و شرق مي باشد. در چنين نظامي دين مجددا در محور امور قرار مي گيرد. دقيقا از همين منظر انقلاب اسلامي در ايران را مي توان نسبت به ساير انقلاب هاي جهان متمايز كرد: «زيرا همه انقلاب ها براي رسيدن به فضاي مدرنيته، عليه گذشته خود و با هدف كم رنگ تر كردن اثر دين در بخش هاي سياسي، اجتماعي، فرهنگي و اخلاقي جامعه خويش قيام كردند. از اين رو نظام هاي ايجادشده از سوي آن ها به اصطلاح سكولار و يا لائيك بودند؛ يعني نظام هاي سياسي كه دين را در حاشيه قرار مي دهند. در حالي كه انقلاب اسلامي ايران، نقطه مقابل اين تفكرات بود و چنين انديشه اي است كه مي تواند تمدني را بسازد و به خوبي جلوي غرب بايستد... . در چنين تمدني احياي يك فرهنگ اسلامي با نگاهي جديد از سوي امام خميني، نظام اجتماعي سياسي جديدي را به وجود آورد.»[15]

    «صراط» ضابطه مهندسي فرهنگي

    با بررسي ديدگاه ها و انديشه هاي امام خميني(ره) مي توان دوراهي هاي متضاد از قبيل حق و باطل، سبيل الله و سبيل طاغوت، صراط مستقيم و راه مغضوبين و ضالين و غيره را از هم تشخيص داد. هركدام از اين دوراهي ها رهروان خاص خود را دارند؛ به گونه اي كه عامل تعيين كننده در شناسايي و جذب همراهان، اصل هويت و اشتراك در راه است. از اين رو اهميت «راه» و صراط از «همراه» مهم تر مي باشد و به همين دليل امام خميني، دوستي، نزديكي يا دوري و جدايي خود را با افراد براساس درستي راه و در صراط مستقيم بودن آنان مي سنجد: «من بارها اعلام كرده ام كه با هيچ كس در هر مرتبه اي كه باشد عقد اخوت نبسته ام. چارچوب دوستي من در درستي راه هر فرد نهفته است.»[16]

    به اين ترتيب صراط مستقيم پيوسته در كانون انديشه هاي امام خميني قرار داشت و قرب و بُعد افراد به ايشان بر مبناي وضعيت آنان با همين صراط پيوسته متغير بود و بر همين اساس تنظيم مي شد. اصالت راه تا آنجا بود كه ايشان حتي در فرض غربت و تنهايي نيز همچنان بر آن استوار بود: «اگر خميني يكه و تنها هم بماند، به راه خود كه راه مبارزه با كفر و ظلم و شرك و بت پرستي است ادامه مي دهد.»[17]

    از سوي ديگر اين راه خدا و صراط مستقيم «بايد به صورت دسته جمعي و كارواني طي شود و اكثريتي قابل توجه، خود را در كارواني به نام مومنان في سبيل الله هويت شناسي و هويت يابي كنند. درواقع كاروان نماد احساس هويت واحد رهروان آن است... . بدون وحدت و اجتماع ملت در راه خدا و بدون همراهي اكثريت، هيچ كاري نمي توان كرد. اعتماد و اتكاي به مردم مسلمان از محكمات انديشه سياسي امام خميني براي رفتن در راه خداست. انديشه پيمودن و سير و سلوك سياسي راه خدا بي مردم، بذرافشاني در هواست.»[18]

    دقيقا بر مبناي همين انديشه است كه در نگرش امام خميني هويت هايي مانند هويت قومي، نفي نمي شود، بلكه از آن به عنوان مرحله اي آغازين و گذرگاه ياد مي شود و نه توقفگاه؛ «زيرا كمال هويت انساني در آن است كه فرد با طي مراحل رشد به هويتي بالاتر يعني هويت ملي ــ اسلامي و هويت ديني دست يابد.»[19] در اين نگرش رابطه تعاملي بين اسلام و ايران برقرار مي گردد و امام خميني ملي گرايي غيرمتعارض با اسلام را تاييد مي كند و صرفا با وجهي از ناسيوناليسم ايراني كه در تلاش براي حذف اسلام باشد مخالفت مي كند. «ملي به معناي صحيح آن، نه آنچه كه روبه روي اسلام عرض اندام مي كند.»[20]

    به اين ترتيب صراط مستقيم در انديشه امام خميني به طور آشكار مرزهاي هويت، خوديت و وفاداري را از ضديت و غيريت دشمنان مشخص مي سازد و در عين حال اين صراط، از آنجا كه تجلي وضعيت مطلوب است و در محور آرمان شناسي قرار مي گيرد، مي تواند در مهندسي فرهنگي جامعه به كار رود و مبناي تمام برنامه ريزي ها قرار گيرد.

    آموزش و پرورش مهم ترين وسيله مهندسي فرهنگي

    از ديدگاه امام خميني(ره)، مهم ترين وسيله براي مهندسي فرهنگي در جهت مطلوب، آموزش و پرورش صحيح است. البته اين آموزش موردنظر ايشان تمام سطوح را در بر مي گيرد و از ابتداي تولد انسان تا هنگام مرگ او را شامل مي شود. از منظر ايشان فرهنگ[21] مبدأ همه خوشبختي ها و بدبختي هاي ملت مي باشد و اصولا راه اصلاح مملكت در اصلاح فرهنگ آن نهفته است.[22] بنابراين دستگاه فرهنگي متولي مهندسي فرهنگي از منظر امام خميني، تمام دستگاه هاي فرهنگي، به ويژه آموزش و پرورش، دانشگاه ها، صداوسيما و مطبوعات، هستند كه مي توانند با تاثير مثبت يا منفي نوع خاصي از فرهنگ را به جامعه القا كنند كه در صورت دميدن روح استقلال و خودباوري در ذهن جوانان كشور درواقع مهندسي فرهنگي صحيح رخ مي دهد و هرگاه اين وضعيت برعكس شود و دستگاه هاي فرهنگي در برنامه ريزي هاي خود غرب و ديگران را محور تمام امور معرفي كنند، در آن صورت هويت اصيل فرهنگي دچار خدشه مي شود و درواقع مهندسي فرهنگي بر مدار خواسته هاي ديگران انجام مي شود: «اين ها نيروي انساني ما را از بين بردند و نگذاشتند رشد بكند. در بين خود كشور ما جوري كردند كه محتواي انسان را از بين بردند. صورتي گذاشتند و محتوا را گرفتند... استقلال فكري و استقلال روحي ما را از دستمان گرفتند... هرچه مي شد در ذهن همه اين بود كه بايد از خارج اين كارها درست بشود.»[23]

    از ديدگاه امام خميني چاره اين امر، از بين بردن روحيه خودباختگي در برابر ديگران و تقويت روح اعتماد به نفس است و از طريق همين مهندسي فرهنگي مي توانيم به خواسته هاي خود برسيم: «ما بايد اين را بفهميم كه همه چيز هستيم و از هيچ كس كم نداريم و ما كه خودمان را گم كرده بوديم بايد اين خود گم كرده اي را پيدا كنيم.»[24]

    نتيجه :

    امام خميني، مهندسي فرهنگي را تلاشي مي داند كه به دنبال احياي هويت فرهنگ اصيل بومي است؛ اين امر به دنبال شناخت صحيح از خود ــ كه با شناخت و نفي غيرها نيز همراه است ــ به ظهور مي رسد. چنين هويتي با بازگشت به جوهره تعاليم اسلامي به دست مي آيد كه در آن انسانيت ظهور پيدا مي كند و تجلي آن نيز پيدايش باورهايي همچون: استقلال، خودباوري، سلطه نا پذيري، حمايت از پيشرفت واقعي و مظاهر واقعي تمدن، نفي هرگونه تقليد غيرعقلاني از ديگران، حفظ كرامت اصيل انساني و... مي باشد.

    در اين ميان عملي شدن مهندسي فرهنگي منوط به كاركرد صحيح نهادهاي فرهنگي به ويژه آموزش و پرورش است كه با دروني كردن مفاهيم ياد شده در ذهن جوانان و دانشجويان، تحقق آينده اي درخشان و متناسب با تعاليم اسلامي و بومي را ممكن مي سازد. «احياي اين هويت انساني رمز پايداري، قدرت و پيشرفت كشور... و تداوم و استواري انقلاب اسلامي نيز در گرو احياي اين هويت، يعني تقويت انسانيت انسان، خواهد بود.»[25]

    پي نوشت ها

    * استاديار دانشگاه آزاد اسلامي واحد تهران مركزي.

    [1]ــ رك: فرحناز حسام، دولت و نيروهاي اجتماعي در عصر پهلوي اول، تهران، مركز اسناد انقلاب اسلامي، 1381

    [2]ــ رك: بابك دربيكي، سازمان پرورش افكار، تهران، مركز اسناد انقلاب اسلامي، 1382

    [3]ــ دانيل بيتس و فرد پلاك، انسان شناسي فرهنگي، ترجمه محسن ثلاثي، تهران، علمي، 1375، ص44

    [4]ــ اكبر اشرفي، «هويت فرهنگي در عصر مشروطه»، فصلنامه نامه پژوهش، ش 22 و 23 (پاييز و زمستان 1380)، ص8

    [5]ــ دانيل بيتس و فرد پلاك، همان، ص709

    [6]- Franklin Levan Baumer, Main Currents of Western Thought, Fourth Edition, U.S.A, Yale University Press, 1978, PP.12-27

    [7] - Ibid, P. 249

    [8] - Ibid, P. 647

    [9] - Ibid, P. 651

    [10]ــ امام خميني، صحيفه نور، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، سازمان مدارك فرهنگي انقلاب اسلامي، ج11، صص185ــ183

    [11]ــ همان، ج 9، ص10

    [12]ــ همان، ج 15، ص118

    [13]ــ همان، ج19، ص5

    [14]ــ همان، ص194

    [15]ــ محمدباقر خرمشاد، «بازتعريف انسان در نهضت امام(ره): خدا را شريك هر روز زندگي خود بدانيد»، نشريه دانشگاه تمدن ساز، ويژه نامه سالگرد رحلت ملكوتي بنيان گذار جمهوري اسلامي (خرداد 1386)، ص8

    [16]ــ امام خميني، همان، ج21، ص108

    [17]ــ همان، ج20، ص113

    [18]ــ ابراهيم برزگر، «صراط، ضابطه هويت در انديشه ورزي امام خميني»، فصلنامه مطالعات ملي، سال دوم، پاييز 1379، (شماره 5: هويت ملي)، ص147

    [19]ــ همان، ص142

    [20]ــ امام خميني، همان، ج21، ص92

    [21]ــ فرهنگ در اينجا به مفهوم آموزش و پرورش و دستگاه متولي آن به كار برده شده و از آنجا كه در سابق به وزارت آموزش و پرورش، وزارت فرهنگ اطلاق مي شده، در بعضي از بيانات امام خميني منظور از فرهنگ، همان وزارت آموزش و پرورش است و منظور از اصلاح فرهنگي، اصلاح در برنامه ريزي هاي درسي و آموزشي همين وزارتخانه مي باشد.

    [22]ــ امام خميني، همان، ج1، ص390

    [23]ــ امام خميني، در جستجوي راه از كلام امام (دفتر بيست ودوم؛ فرهنگ و تعليم و تربيت)، تهران، اميركبير، 1364، ص119

    [24]ــ همان، ص231

    [25]ــ يحيي فوزي، «امام خميني، هويت فرهنگي و آينده انقلاب اسلامي»، فصلنامه نامه پژوهش، سال ششم، ش 22 و 23 (پاييز و زمستان 1380)، ص146

    منبع: ماهنامه زمانه ، شماره 58 

     
    نام :
    نام خانوادگی :
    ایمیل :
     
    متن :
    متوسط امتیاز :
    %0
    تعداد آراء :
    0
    امتیاز شما :